استروژن‌های گیاهی ممکن است بعضی علائم یائسگی را کاهش دهند، اما اثرشان به نوع ترکیب، مقدار مصرف و وضعیت هورمونی فرد بستگی دارد. در مردان نیز مرور ۳۸ کارآزمایی بالینی در سال ۲۰۲۱ شواهدی پیدا نکرد که سویا یا ترکیبات ایزوفلاون آن، تستوسترون یا استروژن خون را تغییر دهند. [1]
این ترکیبات که «فیتواستروژن» نام دارند، از نظر ساختار شیمیایی به استروژن شباهت دارند و می‌توانند با گیرنده‌های آن، یعنی محل‌های دریافت پیام هورمونی در سلول، تعامل کنند. استروژن در بدن همه افراد وجود دارد و در سلامت استخوان، سوخت‌وساز چربی و قند و عملکرد جنسی نقش دارد؛ بنابراین نام «استروژن گیاهی» به‌تنهایی به معنی زنانه‌کردن بدن یا افزایش استروژن خون نیست. [1]
از سویا و بذر کتان تا خوراکی‌های روزمره
ایزوفلاون‌ها از شناخته‌شده‌ترین استروژن‌های گیاهی‌اند و در سویا و فرآورده‌هایی مانند توفو، تمپه و میسو وجود دارند. بذر کتان منبع مهم گروه دیگری به نام «لیگنان» است؛ بادام‌زمینی، تخمه آفتابگردان و غلاتی مانند گندم، چاودار، جو دوسر و جو هم مقداری از این ترکیبات دارند. فرآوری سویا می‌تواند مقدار ایزوفلاون آن را کاهش دهد. [1]
دامنه خوراکی‌های حاوی این ترکیبات گسترده است: سیب، انار، انگور و انواع توت، سبزی‌هایی مانند هویج، کلم، اسفناج و جوانه یونجه، و همچنین شیر گاو، ماست و کره در فهرست منبع آمده‌اند. چای و قهوه و گیاهانی مانند شبدر قرمز و رازک نیز حاوی فیتواستروژن‌اند؛ وجود این ترکیبات در یک خوراکی، به‌خودی‌خود نشان‌دهنده اثر درمانی آن نیست. [1]
مقدار این ترکیبات در بیشتر غذاها کم است و بدن نیز همه آن‌ها را به‌خوبی جذب نمی‌کند. منبع، میانگین دریافت روزانه ایزوفلاون را در آسیا حدود ۱۵ تا ۵۰ میلی‌گرم و در کشورهای غربی حدود ۲ میلی‌گرم گزارش می‌کند. این تفاوت نشان می‌دهد چرا نتیجه پژوهشی با ایزوفلاون مشخص را نمی‌توان مستقیماً به خوردن گهگاه یک غذای حاوی سویا تعمیم داد. [1]
برای گرگرفتگی و استخوان چه شواهدی وجود دارد؟
در مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲، زنان در دوران گذار به یائسگی و پس از یائسگی، به مدت ۱۲ هفته روزی دو بار ۴۰ میلی‌گرم ایزوفلاون سویا دریافت کردند. پژوهشگران کاهش گرگرفتگی، اختلال خواب، علائم افسردگی و مشکلات عملکرد جنسی را گزارش کردند؛ کاهش گرگرفتگی در این دو گروه به‌ترتیب حدود ۴۳ و ۳۳ درصد بود. این مقدار، شرح مداخله پژوهش است و توصیه مصرف محسوب نمی‌شود؛ نویسندگان نیز ایزوفلاون را جایگزین کامل هورمون‌درمانی ندانسته‌اند. [1]
کاهش استروژن می‌تواند به ضعیف‌شدن استخوان‌ها کمک کند، اما نتایج پژوهش‌های سویا برای سلامت استخوان یکدست نیست. مرور سال ۲۰۱۹ از ارتباطی ضعیف با افزایش تراکم استخوان خبر داده است. در مطالعه‌ای دیگر، مصرف شیر سویا برای بیش از یک سال در زنان مسن با افزایش ۲٫۴ درصدی تراکم استخوان همراه بود؛ این یافته به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که شکستگی استخوان کمتر می‌شود. [1]
آیا سویا تستوسترون یا باروری مردان را کاهش می‌دهد؟
علاوه بر مرور ۳۸ کارآزمایی، مطالعه‌ای کوچک در سال ۲۰۱۸ روی ۴۸ مرد در سن دانشگاه نیز نتیجه مشابهی داشت. شرکت‌کنندگان ۱۲ هفته تمرین مقاومتی انجام دادند و پروتئین سویا، پروتئین آب‌پنیر یا دارونما دریافت کردند. سویا تستوسترون را پایین نیاورد و استروژن را هم افزایش نداد. منبع همچنین شواهد انسانی معتبری برای این ادعا که خوردن سویا باعث رشد بافت پستان در مردان می‌شود گزارش نمی‌کند؛ یافته‌های حیوانیِ مطرح‌شده در این زمینه مربوط به مقادیر بالا بوده‌اند. [1]
درباره باروری، مرور سال ۲۰۲۰ اثری زیان‌بار بر کیفیت مایع منی یا خطر ناباروری پیدا نکرد. در مطالعه‌ای بریتانیایی روی ۱۹۰۷ مرد با مشکل باروری نیز یکی از ایزوفلاون‌های سویا به نام «دایدزئین» با حرکت بهتر اسپرم ارتباط داشت. این ارتباط، اثبات درمان ناباروری با سویا نیست. [1]
پژوهش مربوط به شیرخشک سویا موضوع جداگانه‌ای است. در مطالعه‌ای روی ۱۴۷ نوزاد از تولد تا ۲۸هفتگی، سطح تستوسترون بین گروه‌های شیرخشک سویا، شیرخشک بر پایه شیر گاو و شیر مادر تفاوت نداشت. در مقایسه با شیر مادر، سرعت رشد طول آلت و فاصله مقعد تا اندام تناسلی در گروه سویا متفاوت بود، اما پژوهشگران اثر زیان‌باری مشاهده نکردند؛ میان دو گروه شیرخشک نیز تفاوتی گزارش نشد. این بررسی کوتاه‌مدت پاسخ کاملی درباره رشد در سال‌های بعد نمی‌دهد. [1]
سرطان و پوست؛ کاربردهایی که هنوز قطعی نیستند
مرور پژوهش‌ها در سال ۲۰۲۰، مصرف ایزوفلاون‌های سویا را با احتمال کمتر بعضی سرطان‌ها، از جمله پستان، تخمدان و پروستات، مرتبط دانسته است. چنین ارتباطی تضمین نمی‌کند که افزایش مصرف سویا از سرطان پیشگیری کند. در زمینه درمان نیز برخی پژوهش‌ها احتمال تقویت اثر بعضی داروهای شیمی‌درمانی را مطرح کرده‌اند، اما نتیجه به نوع ترکیب بستگی داشته و بعضی ترکیبات بی‌اثر بوده‌اند. [1]
برای پرتودرمانی، پژوهش‌هایی درباره افزایش حساسیت سلول‌های سرطان خون به پرتو با «جنیستئین»، یکی از ترکیبات سویا، و احتمال محافظت از سلول‌های غیرسرطانی مطرح شده است. نقش احتمالی فیتواستروژن‌ها در کنار هورمون‌درمانی سرطان نیز همچنان محل بحث است. این یافته‌ها هنوز کاربرد درمانی تثبیت‌شده‌ای ایجاد نکرده‌اند و این ترکیبات ممکن است برای همه سرطان‌ها مناسب نباشند. [1]
درباره پوست، کاهش استروژن در یائسگی می‌تواند با کاهش کلاژن و کشسانی پوست و کندترشدن ترمیم زخم همراه باشد. مرور روایتی سال ۲۰۲۰، فرآورده‌های موضعی حاوی فیتواستروژن را امیدوارکننده توصیف کرده، اما تعیین اثربخشی و ایمنی آن‌ها به پژوهش‌های باکیفیت‌تر نیاز دارد. این شواهد درباره مصرف روی پوست است و اثری مشابه را برای خوردن سویا ثابت نمی‌کند. [1]
نگرانی اصلی درباره مقادیر بالا و مکمل‌هاست
برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند ایزوفلاون‌ها ممکن است در افراد دچار کمبود ید به کم‌کاری تیروئید کمک کنند؛ ید ماده‌ای ضروری برای ساخت هورمون‌های تیروئید است. شواهد این اثر در افراد دارای ید کافی و تیروئید سالم محدود است. منبع درباره مصرف مقادیر زیاد در افراد مبتلا به کم‌کاری تیروئید، از جمله نوع خفیف آن که در آزمایش مشخص می‌شود، احتیاط بیشتری مطرح می‌کند. [1]
در مجموع، منبع مقدار معمول فیتواستروژن در غذاها را بعید می‌داند که زیان‌بار باشد و ترکیب مشخصی را برای پرهیز همگانی معرفی نمی‌کند. مکمل‌ها می‌توانند دریافت را بسیار بیشتر کنند. هرچند تداخل شدید مشخصی در متن گزارش نشده، این به معنی اثبات بی‌خطری همه مکمل‌ها در کنار داروها نیست؛ منبع توصیه می‌کند مصرف‌کنندگان دارو پیش از شروع مکمل فیتواستروژن با پزشک مشورت کنند. [1]
این شواهد از پژوهش‌هایی با جمعیت‌ها، ترکیبات و مدت‌های متفاوت آمده‌اند و مقاله مبدأ جزئیات کافی درباره گروه مقایسه و شیوه اجرای بعضی مطالعات نمی‌دهد. بنابراین نمی‌توان برای همه افراد یک مقدار مؤثر یا بی‌خطر تعیین کرد، نتیجه مکمل یا فرآورده موضعی را به غذای روزمره تعمیم داد، یا از بهبود یک علامت، پیشگیری قطعی از بیماری را نتیجه گرفت. [1]
منابع
این نوشته، بازنویسی مستقل فارسی از مقاله بالاست؛ بیان آن برای مخاطب عمومی تغییر کرده است.
